सती सावित्री

User Rating: 0 / 5

Star InactiveStar InactiveStar InactiveStar InactiveStar Inactive
 

मद्रेष्वश्वपतिर्नाम राजाऽऽसीत् । स च परमधार्मिकः प्रजानुरञ्जनश्च । किन्तु, वृद्धोऽप्यतुत्रतयाऽसौ खिद्यते स्म । ततः पुत्रकामनयाऽयमत्मनः कुलदेवतां सावित्रीं तुष्टाव । सा प्रसन्ना तेजस्विनीं कन्यकामस्मै अनुजग्राह । अथाचिरेण कालेन राज्ञः पत्नी मागधी राजीवलोचनां कन्यकां प्रासूत । सा एषा राजपुत्री मूर्तिमती श्रीरिव रराज । प्रीतया भगवत्या सावित्र्या ‘इदं दत्ता’ इति राजाऽश्वपतिः पिता एतस्यै ‘सावित्री’ इति नाम चकार । सुन्दरीमेनां देवकन्येति जना अमन्यन्त । अस्यास्तेजः प्रकर्षेण तिरस्कृत इव न कोऽप्येनां वरयामास । ततः पिता चिन्तया विह्वलः कन्यां सावित्रीमुपसृत्य प्रोवाच "वत्से ! अयं ते प्रदानकालः, किन्तु न कश्चित्त्वं वृणोति । अतस्त्वमेवानुरुपं भर्तारमन्विच्छ । यं कमपि पुरुषं वृणोशि तर्हि तमेनं मह्यं निवेदय । अहं विमृश्य त्वां तस्मै प्रदास्यामि । अन्यथा लोके निन्द्यो भवेयम्" इति । अथ सावित्री पितुराज्ञया वरान्वेषणाय, सचिवैः सह गृहान्निर्ययौ । अरण्यं गत्वा तत्राश्रमान् विचचार । तत्र दैववशात् भ्रष्टराज्यमन्धं द्युमस्तेननामानं राजानं भार्यया पुत्रेण च युक्तमपश्यत् ।

 

ततः सा राजर्षेद्यु मत्सेनस्य सुतं गुणवन्तं सत्यवन्तं ददर्श । रुपेण गुणेन चात्मनोऽयमनुरूपो भर्तेति मनसा निश्चित्य, गृहाय न्यवर्तत । ततः पितुरन्तिके "सत्यवानयं मनसा वृतो मे पतिः" इति सा न्यवेदयत् । तदा "अयं सत्यवानल्पायुः" इति महर्षेर्नारदस्य वचः शुश्राव । तथाप्यात्मनाऽस्मान्निश्चयान्न चचाल । अनन्तरमुपायान्तरमपश्यन् स नृपतिः सावित्र्या मनोरथमन्वमन्यत । ततोऽश्वपतिः सपरिवारो द्युमत्सेनस्याश्रम जगाम । तत्र सपुत्रकलत्रं द्युमत्सेन नृपमपश्यत । त्स्मै स्वात्मन आगमनप्रयोजनमकथयत् । ततस्तत्रासम्मतं तमनुनीय स राजाऽश्वपतिरवदत्- "भो नृप , तव सुताय सत्यवेते मदीयामिमां कन्यां वृणीध्वम्" इति । ततः स द्युमत्सेनोऽस्वपेर्नृपतेः प्रार्थनां पुरश्चकार । अनन्तरं शोभने मुहूर्ते सा सावित्री सत्यवन्तं यथाशास्त्रमुपयेमे । निर्वृत्तकल्याणा सावित्री ततः प्रभृति भर्तुः कुले एवावसत् । तदाऽऽत्मना धृतानि महार्घाणि राजोचितानि वासांसि व्यसृजत् । मुनियोग्यानि चोरचीवराणि पर्यधत्त । तत्रैषा परया श्रद्धया श्वशॄं श्वशुरं चासेवत । तथा प्रणयमधुरेणालापेन रहसि भर्तारं सत्यवन्तमनन्यमनस्का सम्यगतोषयत् । स्वात्मनापि तेन प्रसन्नेन प्रियेण सुतराममुद्यत । तथापि सा नारदीयं वचनं स्मृत्वा मनसि सन्तप्यमनैवासीत् । ततः कार्यज्ञा सवित्री पत्युरपमृत्युनिवऋत्तये स्वस्य सौभाग्यवृद्धये च कठिनानि व्रतान्याचचार । आत्मनः सौभाग्यदेवता अप्यओपूजयत । सा सर्वदा छायेव पतिमनुसरन्ती तद्रक्षणे जागरुकाऽऽसीत् ।

 

अथ श्वोभूते भर्तुमरणे सा सावित्री रात्रौ निद्रां नालभत । ततः प्रभाते उदिते च सूर्ये शोकव्याकृला शयनादुत्तस्थौ । ततः शिरः स्नातोपोषिता श्रेयसे देवतामुद्दिश्य सकलं दिवसमर्चते स्म । ततः सन्निहिते सूर्यस्यास्तसमये स्त्यवान् समिधः फलानि चाहतुमरण्याय यातुं प्रावर्तत । ततः स परशुं स्कन्धे निधाय करेण पिटकमाददे । एवं वनाय गन्तुमुद्यतं तं [पतिमवलोक्य सा सती सावित्री तमनु सर्तुमैच्छत् । ततः सा श्वशुरावामन्त्र्य, पतिं प्रसाद्य च तेन प्रियेण सह कानन मभिप्रातस्थे ।।

 

तत्र कान्तेन दर्शितान् रम्यान् प्रदेशान् अवलोक्य ननन्द । सत्यवानिअपि तया कान्तयाअ हृष्टः फलान्याचित्य पिटकं पूरयामास् । ततः परशुना काष्ठानि यावत्पाटयति तावदस्य महति शिरोवेदना विद्यते । सेयमङ्गानि त्रोटयतीव । स्थातुं न मे शक्तिरस्ति । अतः शयितुमिच्छामि" इति ।

 

ततः सा साध्वी सत्वरं तमुपसृत्य, स्वस्योत्सङ्गे पत्युः शिरो निधाय भूमौ निषसाद । तदा सा नारदस्य वचनं स्मृत्वा , तमेनं क्षणं मुहूर्तमिव, वेलामिव दिवसमिव, घोरतरमन्वचिन्तयत् । ततः सावित्री मुहूर्तादेव कमपि पुरुषमपश्यत् । श्यामलाङ्ग एष रक्ताक्षो रक्ताम्बरो रविप्रकाशश्चाभवत् । भयङ्करः पाशहस्तः स आगत्य सत्यवतः पार्शे तं प्रेक्षमाणोऽतिष्ठत् । तमेनं पुरुषमवलिक्य सावित्री भ्र्तुरुत्तमाङ्गं स्वाङ्काद्भूमौ शनैः शनैर्निधाय सहसोदतिष्ठत् । प्रकम्पमानाऽबला सा बालाऽऽर्ता सती तमेनं पुरुषं प्रणनाम । स्विन्यं चावदत् । अथैववुभयोः संल्लापः प्रावर्तत । यथा -

 

सावित्री-को भवान ! अमानुषमिदं ते रुपम् । आस्त्वां देव मन्ये । किमत्र क्र्तुमिच्छति ? कृपया कथयतु भवान ।

पुरुषः-तपस्विनि ! सावित्रि ! पतिव्रता त्वमसि । अतोऽहं भवतीमभिभाषे । सन्नताङ्गि ! प्रजानामन्तकं यमं मां विद्धि । अयं ते भर्ता सत्यवान् अद्याऽऽयुषा परिक्षीणः । अतोऽहमेनं पाशेन नियम्य नेष्यामि । तदेत्त्कर्तुमिच्छामि ।

सावित्री-भो भगवन्, यम् ! श्रुतं हिअ मया मानवान्नेतुं भवतो दूता आगच्छन्तीति । क्स्माद्भवान् स्व्यमेव इहागतः ?

यमः-सावित्रि ! सत्यमाह भवती \ परन्तु तव पतिर्धर्मात्मा गुणसागरः । अतो नार्हत्ययं मददूतैर्नेतुम् । अतोऽहं स्वायमेवेहागतः ।

इत्युक्त्वा, यमः सत्यव्रतस्य शरीरात् जीवात्मानं बलादाचकर्ष । तं पाशेन बध्वा, दक्षिणां दिशमभिप्रतस्थे ततः सा सावित्री पश्यतोहरस्य यमस्यैतत्कर्म नासहत । तदेकपदे पत्युर्जीवित मपहरन्तं तं कृतान्तं पश्यन्तई सहसा तमन्वसरत् । यमस्तु किञ्चिददूरं गत्वा, यावत परावत्य पश्यति, तावदात्मानमनुसरन्तीं साध्वीं सावित्रीमवलोकत । आलोक्य स तामेनामव्दच्च ।

 

यमः- सावित्रि ! कुतो मामनुसरसि ? निवर्तस्व तावत् । गत्वा चास्यौध्र्वदैहिकं संस्कारमाचर । एतदवश्यं त्वया कर्तव्यम् । येन निश्रेयसं तव भविष्यति ।

सावित्री -अधर्ममूर्ते । यम ! मम भर्ता यत्र नीयते: स्वयं वा यत्र गच्छति, तत्र मयाऽनुसर्तव्यम् । एष हिअ स्नातनो धर्मः ।

यमः -सावित्रि, सत्यम्, यदुक्तं त्वया तत्सर्वं तव भर्तुर्जोवितकाले एव संगच्छते परन्तु स खल्वद्य मया नीयते । तमनुसर्तुंं मानुषी त्वमसमर्थाऽसि ।सावित्री -भगवन् ! स्नेहं पुरस्कृत्य, किंचिद ब्रवीमिअ । न मामन्यथा मन्यस्व ।

तपसा, गुरुभक्तथा, भर्तुः स्नेहेन, तव प्रसादाच्च पतिव्रताहं लोकान्तरमपि गन्तुं समर्थाऽस्मि । भूम्याकाश्योः स्र्वत्र मम गतिर्न प्रतिहन्यते । अपि च स्वधर्माचरणं हि सर्वेषां श्रेयसे । तदत्र मद्भ्र्तुर्जीवतापहारेणावयोर्धमं भवान् ध्वंसितुं नार्हति । साधवो हि धर्मस्य रक्षकाः ।

 

यमः -सवित्रि ! युक्तियुक्तया तवानया वाचा संतुष्यामि । सत्यवतो जीवितेन विना यद्यदिच्छसि तत्सकलं तुभ्यं ददानि । तद वरं वृणीष्व ।

सावित्री -भो देव । अन्धो मे श्वशुरो द्युमत्सेनो भ्राष्टराज्यः सम्प्रति मुनिवृत्त्याऽऽश्रमे निव्स्सति । स यथापूर्वं लब्धचक्षुर्बलवान् भवेत् तथानुग्रुहाण ।

यमः -साध्वि ! तथास्तु । जाते ! मार्गायासस्ते मा भूत । गच्छ । निवर्तस्व ।

सावित्री -भगान ! मनः कान्तं कान्तमनुशरन्त्या मम को वा मार्गायासः । यर मे पतिः प्रयाइ तत्र ममापि प्रयाणं निय्तमेव । भोः सज्जनसङ्गतिर्हि कामधेनुरिव निखिलमभिलशितमर्थं दोग्धि ।

यमः -कल्याणि ! अवतथमाह भवती । हितम् मनोहारि च वचनं ऐतद् दुर्लभम् । अनेन तव वचसा प्रसन्नोऽस्मि । ऋते सत्यवतो जीविताद् यद्यद् वाञ्छसि तत् तुभ्यं ददानि । वरं वृणीष्व ।

सावित्री -भो अन्तक ! यदि भवानिचति तर्हि " पुराऽरिभिरपहृतराज्यस्य मे श्वशुरस्य द्युमत्सेनस्य यथापूर्वं राज्यलाभो बवतु मा भूत पुनस्तस्य राज्याद भ्रंशः अपि च सः सर्वदा धर्माचरणप्रवणो भवतु ।" इति द्वितीयं वरं मह्यं प्रयच्छ ।

यमः तथास्तु । सावित्रि ! मम वेलाऽतिक्रामति । परिश्रान्ताऽसि त्वम । निवर्तस्व ।

सावित्री -भगवन् ! मदीयामिमां वाचं श्रुणु ।

अद्रोहः सर्वभूतेषुकर्मणा मनसा गिरा ।

अनुग्रहश्व दानं च सतां धर्मः सनातनः ॥

एवमल्पायुर्लोकोऽयम् । अशक्ता मनुष्या योगक्षेमरहिताश्च । करुणालवो भाद्दृशाः सत्पुरुषा वैरिष्वपि कृपं कुर्वन्ति । किमुत शरणागतेषु ।

 

यमः -अप्तिव्रते ! पिपासाकुलितस्य सलिलेनेव तवानेन वाक्येन प्रहृष्टोऽस्मि । सत्यव्रतः प्राणान्विना यद्यदपेक्षसे तदहं तुभ्यं ददामि । वरं वृणीष्व ।

सावित्री -प्रभो " महाराजः पिता मेऽश्वपतिरपुत्रः । त्स्मै सन्ततिकरं पुत्राणं शतमनुगृहाण" इत्यहं तृतीयं वरं वृणे ।

यमः -कुलनन्दिनि ! सवित्रि ! तथास्तु, । पुत्रवान् पिता ते भविष्यति । राजपुत्रि ! दीर्घ पन्य्थानमाक्रम्य खिन्नाऽसि, गृहं प्रयाहि ।

सावित्री -भो वैवस्वत ! भर्तुः समीपे स्थिताऽस्मि । कः पुनर्मे मार्गायासः । भोः सहृदय ! सत्सु यो विश्वासः स अत्मान्यपि न भवति । तस्मात् सर्वेऽपि सज्जनेषु विशेषेण स्निह्यन्ति । विश्वासो नाम सर्वभूतानां सौहार्दत् किल जायते ?।

यमः -सावित्रि ! साधु भाषसे । अश्रुतपूर्वेणानेन मधुरेण तव संल्लापेन प्रसन्नोऽस्मि सत्यवतो जीवितमन्तरेण् च तुर्थं वरं वरय ।

सावित्री- भगवन् ! पुत्रकामाऽहमस्मि । यथा सत्यवता कुलोद्धारकं शूरं पुत्राणां शतं लभेय । देव ! इमं चतुर्थं वरं वृणे ।

यमः तथास्तु । वत्से ! निवर्तस्व । इतः प्रं पन्थानं जीवन्तः पुरुषाः गन्तुं नार्हन्ति । प्रतिनिवर्तस्व तावत् ।

सावित्री -प्रभो ! सन्तो न सीदन्ति । न हि व्ययन्ते । सद्भिः सह सङ्गमो न विफलति । सदभ्यो भयं न क्स्यापि पुरुषस्य ।सत्सु कृता प्रार्थना न कदापि व्यर्था भवति । अर्थस्तेषु न नश्यति । नापि मानः । यतः साधुष्वेतन्नित्यं नियतमेव ! अतः सन्तो रक्षितारो भवन्ति ।

यमः भद्रे ! धर्मसंहितं तवैतद्वचनमर्थवत् । पतिव्रते ! त्वं यथा यथा भषसे तथा तथा त्वयि मे भक्तिदृढा भवति सावित्रि ! पञ्चममसाधरां वरं प्रार्थयस्व ।

सावित्री -भगवन् ! इदं तावद् वृणे ।ीवतु पतिर्ममायं सत्यवान् । पति विना स्त्रीयो न शोभन्ते । पतिं विना तासां जीवनमसुखाय । तथा मा भूत्। भतृ विनाकृता सुरं न कामये । भर्तृ विनाकृआ दिवमपि न कामये । भर्तृ विनाकृता श्रियं न कामये । भर्त्रा विना जीत्रितुं नेच्छामि । भो धर्मराट् !त्वमेवाद्य "तुभ्यं शतं पुत्रा भवन्तु" इति मह्यं वरं दत्तवानसि । किन्तु, ममैनं पतिं हरसि । किमेतत? तदत्र पुनर्भवन्तं प्रार्थये -" सत्यवान् पतिर्मे जीवतु" इति । तदैव भबतो वचनं सत्यं भविष्यति ।

यमः - कल्याणि ! तथास्तु । सावित्रि। एष ते पतिर्मया पाशान्निर्मुक्तः । तवानया धर्मवत्त्या वाचा सुतरां हृष्यामि । तव पुर्युर्वर्षाणां चतुः शतमायिर्भविष्यति । त्वमपि पुत्रवती यशोवती च बह्विष्यसि । सर्वे तव् वंशजाः क्षत्रियास्त्वन्नामधेयाः प्रसिद्धा भविष्यन्ति । साध्वि ! सावित्रि ! दिनमिदं सुदिनम् । यतो महापतिव्रतया भवत्याहं पराजितः । शुभमस्तु । गच्छामि तावत् ।

इत्येवं भगवान् यमः सावित्र्यै वरान् दत्त्वा निजनगरं ययौ । प्रयाते यमे सा सावित्री पतिं प्रतिलभ्य्, प्रतिनिवृत्ता सती पूवमुपविष्टं स्थानमभजत यत्रास्या भर्तुः शावं शरीरमवर्तत । ततः सत्यवान् संज्ञां लब्धवान् । स निद्रां विहाय प्रबुद्धः तदन्वाअत्मनो नेत्रे उन्मील्याअपश्यत । ततः शनैः शनैः शयनाद् उत्थित उवविष्टश्च् । तमेनं पुनर्जातमिवाव्स्थितमात्मनः पतिं विलोक्य सा सावित्री प्राहृष्यत्

 

अह सत्यवान् सावित्रीमुवाच -"प्रिये ! सुचिरं सुप्तोऽस्मि । किमर्थं नवबोधितः ? योऽसौ मामकषत् स श्यामः पुरुशः क्व गतः ? " इति एवं पृष्टा सावित्री -" नाथ ! सुप्तस्त्वम् । न खलु जानासीतोगतं वृत्तान्तम् । स आगतः पुरुषो भगवान् यमो नि तः । सर्वमुदन्तं पश्चाच्छ्रोष्यसि । प्श्य । गाढान्धकारा निशा । यदि शक्नोष्युक्तिष्ठ । त्वरस्व, आश्रमं गच्छावः " इति प्रत्युवाच । ततः सत्यवान् आह -" कान्ते ! यथार्थं ब्रवीषि । मन्येऽहमाश्रमस्थौ मम पितरावावामप्श्यन्तौ परिशोचत इति । अहमपि तौ द्रष्टुमुत्सुकोऽस्मि । प्रिये । गच्छावः । सज्जस्व । फलपूर्णं पिटकं क्व ? परशुं गृहाण " इति । ततः सावित्री "पिटकमत्रैव तिष्ठतु । श्वः तनेन्ष्वसि" इत्युक्त्वा, अतत्रत्यईः ज्वलद्भिः काष्ठैरलातदीपं कृतवती । ततः साऽऽश्रमं गन्तुं सज्जाऽभवत् । गजगामिनी सा सावित्री भर्तुः सत्यवतः स्कन्धे स्ववामबाहुं निवेश्य, दक्षिणेन बाहुना तं परिष्वज्य, आश्रमाभि मुख्यभवत् । ततः पत्या दर्शितेन पथा वनान्निर्ययौ । ततस्तौ तेन मार्गेण निर्गतौ किञ्चिदवशिष्टायां रजन्यामाश्रमसमीपमवापतुः ।

 

अथ तत्राश्रमे अकस्मात् लब्धचक्षुर्द्युमत्सेनो हृष्ठो विस्मितश्वाभवत् । आत्मनो चक्षुषः प्राप्तौ दैवीम् कृपां कारणं मन्यमानो देव्या शैब्या साकं स्वस्थ आसीत् । परन्तु रात्र्यां महति प्रसरे अतिक्रान्तेऽपि सावित्र्य सह वनाद् अनागतं सुतं स्त्यान्तं श्रुत्वा तौ विषीदन्तावास्ताम् । ततो यावद् भार्यया सार्धं सत्यवान् निजमाश्रममागतस्तावत् त दृष्ट्वा, तौ नितरामानन्दनिर्भरौ बभूवतुः । तथाऽऽश्रमवासिनोऽन्ये च सत्यवन्तमालोक्याहृष्यन् । ततः सत्यवान् पितराववन्दत् । सावित्री च श्वश्रूं श्वशुरं च प्रणनाम् । अनन्तरं सर्वे उपविष्टाः । " कुमार ! यथाकालं कुतो नागतोऽसि " इति पित्रा पृष्टः सत्यवान् सर्वमुदन्तं वक्तुं सावित्रीमचोदयत् । सावित्री तु सत्यातो मरणप्रभृति जीवप्रतिदानपर्यन्तं यावदुदन्तं यथावृत्तं कथितवती । तन्निशम्य द्युमत्सेनः शैब्या च स्नुषां सावित्रीं सप्रेमं सविस्मयं च अभ्यनन्दताम् । तत्रत्या अन्ये तपोधनाः, सभक्ति पतिव्रतां सावित्रीमस्तुवन्

प्रवेश पटलं

वार्ताः


पूर्व जन्म के दोष हो सकते हैं आपके परेशानी का कारण...

पूर्वजन्म के दोष कही आपके परेशानी के कारण तो नही मनुष्य क [ ... ]

अधिकम् पठतु
देश के १६ प्रशिद्ध और सुंदर हनुमान मंदिर...

●●ॐ●● ■■ भारत के प्रसिद्ध 16 हनुमान मंदिर :::----- इस लेख में आप  [ ... ]

अधिकम् पठतु
मेजर ध्यानचन्द

ध्यानचन्द (हिन्दी: ध्यानचन्द, आङ्ग्ल: dyanchand ) इत्यस्य मुख्यं  [ ... ]

अधिकम् पठतु
श्री भवानी अष्टकम

 ॥**अन्नकूट महोत्सव की ह्रदय से हार्दिक शुभकामनाएं*

*श्री भ [ ... ]

अधिकम् पठतु
भगवान धनवंतरि कौन

कार्तिक कृष्ण पक्ष की त्रयोदशी तिथि के दिन भगवान धन्वन्त [ ... ]

अधिकम् पठतु
सप्तशती विवेचन

|| सप्तशती विवेचन ||
मेरुतंत्र में व्यास द्वारा कथित तीनो च [ ... ]

अधिकम् पठतु
धनतेरस २०१७ विशेष

धनतेरस 2017 :-
यह पर्व प्रति वर्ष कार्तिक मास के कृष्णपक्ष की  [ ... ]

अधिकम् पठतु
दीपावली के अचूक मंत्र...

🌻🌻दीपावली के अचूक मन्त्र 🌻🌻
दीपावली कि रात्रि जागरण कि  [ ... ]

अधिकम् पठतु
धनतेरस की हार्दिक शुभकामनाएं- जानें धनतेरस पूजन वि...

©*धनतेरस पूजन विधि*
( घर में धन धान्य वृद्धि और सुख शांति के  [ ... ]

अधिकम् पठतु
उपमालङ्कारः

उपमालङ्कारस्तु एकः अर्थालङ्कारः वर्तते । 'उपमा कालिदासस [ ... ]

अधिकम् पठतु
रावणः

रावणः ( ( शृणु) (/ˈrɑːvənəhə/)) (हिन्दी: रावन, आङ्ग्ल: Ravan) रामायणस्य म [ ... ]

अधिकम् पठतु
शारदा देवी मंदिर

शारदा देवी मंदिर मध्य प्रदेश के सतना ज़िले में मैहर शहर म [ ... ]

अधिकम् पठतु
विंध्यवासिनी का इतिहास...

🔱जय माँ विंध्यवासिनी🔱* *विंध्यवासिनी का इतिहास* *भगवती  [ ... ]

अधिकम् पठतु
हकीकतरायः

हकीकतरायः कश्चन स्वतन्त्रसेनानी बालकः आसीत्, यः मुस्लिम [ ... ]

अधिकम् पठतु
भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनम् (ISRO)...

भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनम् (इसरो, आङ्ग्ल: Indian Space Res [ ... ]

अधिकम् पठतु
अन्य लेख